4857 sayılı İş Kanunu md. 41 uyarınca fazla çalışma (mesai) ücreti ve zamlı ücret hesaplanır.
Fazla Mesai Nedir?
4857 sayılı İş Kanunu'nun 41. maddesine göre haftalık 45 saati aşan çalışmalar fazla çalışma (fazla mesai) sayılır. Fazla çalışma ücreti normal saat ücretinin %50 fazlasıyla ödenir.
Fazla sürelerle çalışma ise haftalık 45 saatin altında belirlenen çalışma süresini aşan ancak 45 saati geçmeyen çalışmalardır. Bu durumda saat ücreti %25 zamlı ödenir.
Yıllık fazla çalışma süresi 270 saati geçemez. İşçinin onayı olmadan fazla mesai yaptırılamaz. Gece çalışmasında günlük 7,5 saati aşan kısım her halükarda fazla çalışma sayılır.
Hesaplama Yöntemi
Fazla mesai ücreti = (Aylık brüt ücret / aylık çalışma saati) × 1.5 × fazla mesai saati formülüyle hesaplanır. Aylık çalışma saati = haftalık çalışma saati × 52 / 12.
Fazla mesai ücretinden SGK primi, işsizlik sigortası, gelir vergisi ve [damga vergisi](/hesaplamalar/damga-vergisi) kesilir. Bu nedenle brüt ve net tutar arasında önemli fark oluşur.
İşçi dilerse fazla çalışma karşılığı serbest zaman kullanabilir. Her 1 saat fazla çalışma için 1 saat 30 dakika serbest zaman verilir.
Fazla Mesai İspatı ve Uyuşmazlıklar
Fazla mesai iddiasında ispat yükü işçiye aittir. İşçi, fazla çalışma yaptığını tanık beyanları, giriş-çıkış kayıtları, e-posta yazışmaları veya güvenlik kamerası görüntüleriyle ispat edebilir.
İşveren, fazla mesai yapılmadığını iddia ediyorsa iş süresine ilişkin kayıtları ibraz etmekle yükümlüdür. Bordrodaki "fazla mesai" ibaresi imzalı ise işçinin bu tutarı aldığı kabul edilir.
Yargıtay, uzun süre boyunca her gün fazla çalışma yapıldığı iddialarında %30 hakkaniyet indirimi uygulamaktadır. Bu indirim bilirkişi raporunda hesaplanan tutardan düşülür.
Ulusal Bayram ve Genel Tatil Mesaisi
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışılırsa (UBGT), çalışılan her gün için 1 günlük ücret ek olarak ödenir. İşçi bu günlerde çalışmazsa ücreti tam olarak ödenir.
UBGT çalışması, fazla mesai hesabından ayrı değerlendirilir. Tatil günündeki çalışma haftalık 45 saatin hesabında dikkate alınmaz; ayrıca ödenir.
Resmi tatil günleri: 1 Ocak, 23 Nisan, 1 Mayıs, 19 Mayıs, 15 Temmuz, 30 Ağustos, 29 Ekim ve Ramazan/Kurban Bayramı günleridir.
Zamanaşımı ve Dava Süreci
Fazla mesai ücreti alacağında zamanaşımı süresi 5 yıldır. Bu süre her bir alacak kalemi için ayrı ayrı işler; fazla çalışmanın yapıldığı aydan itibaren 5 yıl içinde talep edilmelidir.
Fazla mesai alacaklarında zorunlu [arabuluculuk](/hesaplamalar/arabuluculuk-ucreti) dava şartıdır. İşçi önce arabulucuya başvurmalı, anlaşma sağlanamazsa iş mahkemesinde dava açmalıdır.
Fazla mesai ücretine [yasal faiz](/hesaplamalar/faiz-hesaplama) uygulanır. Faiz, temerrüt tarihinden (ihtarname tebliği veya dava tarihi) itibaren işlemeye başlar.
Fazla Mesai Nasıl Hesaplanır?
- Brüt ücret ve haftada kaç saat çalışıldığı girilir.
- Saat başına ücret hesaplanır: aylık brüt ÷ (haftalık çalışma saati × 4,33).
- Haftalık 45 saati aşan çalışma saati tespit edilir.
- %50 zamlı ücret uygulanır: saat ücreti × 1,5 × fazla saat sayısı (İş K. md. 41).
- Varsa ulusal bayram / hafta tatili çalışması ayrıca hesaplanır.
- Aylık toplam fazla çalışma ücreti brüt ve net olarak gösterilir.
Yasal Dayanak: 4857 sayılı İş Kanunu md. 41, 44, 46, 47
Sık Sorulan Sorular
Fazla çalışma ücreti nasıl hesaplanır?
Haftalık 45 saati aşan her saat için saat başı ücretin %50 zamlısı ödenir. Örneğin aylık 30.000 TL brüt maaşlı işçi için saat ücreti yaklaşık 30.000 ÷ 225 = 133 TL, fazla mesai saati ise 133 × 1,5 = 200 TL olur. İşçi tercih ederse her 1,5 saat fazla çalışmaya karşılık 1 saat serbest zaman kullanabilir.
Fazla süreli çalışma nedir?
İş sözleşmesinde haftalık çalışma süresi 45 saatin altında belirlenmiş işçinin 45 saate kadar yaptığı çalışmadır. Bu çalışmaya %25 zamlı ücret ödenir; 45 saati aşması halinde her saat için %50 zamlıya geçilir.
Hafta tatili ücreti nasıl hesaplanır?
Haftalık 45 saatini tamamlayan işçi, hafta tatilinde (genellikle pazar) çalışırsa o güne ait bir günlük ücretine ek olarak fazladan bir günlük ücret (1 günlük + 1 günlük = 2 günlük) alır. 7 gün çalışma halinde hafta tatili ücreti hem normal gün hem de fazla mesai hesabına girer.
Ulusal bayram ve genel tatil ücreti nasıl hesaplanır?
Ulusal bayram ve genel tatil günlerinde çalışan işçiye normal günlük ücretine ek olarak 1 günlük ücret daha ödenir. Çalışmayan işçi ücretini tam alır. Aylık ücretlilerin maaşı zaten tatil ücreti içerdiğinden yalnızca ekstra 1 günlük ücret ödenmesi gerekir.
Fazla çalışma yıllık sınırı nedir?
Yıllık azami fazla çalışma süresi 270 saattir (4857 s. İş K. md. 41/2). Bu sınır aşılamaz; sözleşme ile dahi artırılamaz. Günlük çalışma süresi ise 11 saati geçemez; 11 saati aşan çalışma, işçinin onayı olmaksızın yaptırılamaz.
Fazla mesai için işçinin onayı şart mı?
Evet. Zorunlu haller dışında işçinin fazla çalışma yapması için yazılı onayı alınmalıdır. İşçi onayı olmadan fazla çalışma yaptırılamaz. Yıllık 270 saati aşan fazla mesai talebini işçi reddedebilir.
Gece çalışması için ek ücret var mı?
Kanunda ayrı bir gece zammı yoktur. Ancak gece 7,5 saati aşarsa, aşan kısım otomatik olarak fazla çalışma sayılır ve %50 zamlı ücret uygulanır. Bazı toplu iş sözleşmeleri ek gece zammı öngörebilir.
Fazla mesai hesabında hangi brüt ücret esas alınır?
Çıplak brüt (yalnızca maaş, prim ve ikramiye dahil; yemek, yol gibi sosyal yardımlar hariç) ücret esas alınır. SGK prime esas kazanç ile fazla mesai hesabında kullanılan ücret kavramı aynıdır.
Örnek 1: Aylık 20 Saat Fazla Mesai
Brüt maaşı 25.000 TL, haftalık 45 saat çalışan işçinin 20 saat fazla mesaisi:
| Normal Saat Ücreti | 128,21 TL |
| Fazla Mesai Ücreti (x1.5) | 192,31 TL/saat |
| Toplam Brüt | 3.846,15 TL |
Sonuç: Vergiler ve SGK kesintileri sonrası net fazla mesai ücreti yaklaşık 2.700 TL civarıdır.
Örnek 2: Hafta Sonu + Bayram Çalışması
30.000 TL brüt maaşlı işçi: Cumartesi 8 saat fazla mesai + 29 Ekim 8 saat UBGT çalışması:
| Cumartesi Fazla Mesai (8h × 1.5) | 1.846 TL brüt |
| 29 Ekim UBGT (1 günlük ek) | 1.000 TL brüt |
| Toplam Brüt Ek Ödeme | 2.846 TL |
Sonuç: Fazla mesai ve UBGT çalışması ayrı ayrı hesaplanır ve ödenir.
270 Saat Yıllık Sınır
Yıllık fazla çalışma toplamı 270 saati geçemez.
Yazılı Onay Şart
Fazla çalışma için işçinin yazılı onayı gerekir. Her yılbaşında onay yenilenir.
%30 Hakkaniyet İndirimi
Yargıtay, tanıkla ispatlanan fazla mesai alacaklarında takdiri %30 indirim uygulamaktadır.
5 Yıllık Zamanaşımı
Fazla mesai alacağı 5 yıllık zamanaşımına tabidir. Aylık bazda ayrı ayrı zamanaşımı işler.
İlgili Hukuki Terimler
- Fazla Çalışma
- Haftalık 45 saati aşan çalışma süresidir. Normal ücretin %50 fazlasıyla ödenir.
- Fazla Sürelerle Çalışma
- Sözleşmedeki süreyi aşan ancak 45 saati geçmeyen çalışmadır. %25 zamlı ödenir.
- Serbest Zaman
- Fazla çalışma karşılığı işçiye verilen ücretli izin süresidir. 1 saat fazla çalışma = 1,5 saat izin.
- UBGT Ücreti
- Ulusal Bayram ve Genel Tatil günlerinde çalışılan her gün için ödenen ek 1 günlük ücrettir.
- Hakkaniyet İndirimi
- Yargıtay'ın uzun süreli fazla mesai iddialarında uyguladığı %30 oranında takdiri indirimdir.
İlgili Hesaplama Araçları
İlgili Hukuki Terimler
Yasal Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu md. 41, 44, 46, 47